» » » OSMANLI DÖNEMİNE AİT BİR HARİTADA LAZLAR ÜZERİNE NOTLAR


OSMANLI DÖNEMİNE AİT BİR HARİTADA LAZLAR ÜZERİNE NOTLAR

sponsor bağlantıları


OSMANLI DÖNEMİNE AİT BİR HARİTADAKİ NOTLARIM

 ǨLEMURİŞİ Ramazan KOSANOĞLU



Çok iyi geçmeyen İmam-Hatip döneminden sonra Arap memleketlerinde çalışıyor olmam ve dilin kulağımdaki tınısından dolayı Arapça harflere ilgim var.
Bu ilgimden dolayı Osmanlı’nın bir döneminde Arap harfleri ile Türkçe yazılmış eserleri Laz dili ve tarihine dair inceleme şansımız oluyor.  Çeşitli kanallardan arşivleri inceleme imkanlarımız olabiliyor. Bu dilimiz, tarihimiz ve Lazlar hakkında bilgiler vermesi açısından hayli önem teşkil ediyor.

Bu yazımda sizinle Erzurum arşivi adlı bir siteden gördüğüm bir harita üzerindeki notlarımı paylaşıyor olacağım.

Haritanın tam olarak tarihini inceleme şansım olmasa da Kars’ın 1535 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarına katılmış, daha sonra 93 harbinde 18 Kasım 1877’den 25 Nisan 1918’ kadar 40 yıl SSCB himayesine girmişti. 30 Ekim 1920’de Osmanlı’nın son dönenlerinde Osmanlı toprağına katılmıştır.[1] Bunu anlatma sebebimiz haritada Kars ve Ardahan’ın SSCB sınırlarının içinde gösteriliyor olmasından dolayıdır. Yani döneme dair ipuçları vermektedir.

Harita üzerindeki yerleri bir bir inceledim, zaten bizim bildiğimiz ama Laz olmayanlar için ilginç gelecek notlar aldım. Bazen de hiç bilmediğimiz bilgileri harita üzerinde görme şansımız oldu. Madde halinde harita üzerindeki notlar şu şekilde.

 

LAZİSTAN DAĞLARI

 1204 yılından sonra Karadeniz bölgesinde Osmanlı tarafından kurulan Lazistan Theması 1519 da Yavuz Sultan Selim döneminde Batum’un da dahil edilmesiyle Trabzon Eyaleti(bölgesi)haline getirildi. 20 Nisan 1924’te Lazistan Sancağının yerine Rize ili kuruldu.[2] Lazistan’ın ne olduğunu bilmeyenler için bir giriş yaptıktan sonra harita zerinde yazılan Lazistan Dağları’na bakalım.
Şimdilerde Kaçkar dağları olarak bilinen Doğu Karadeniz sıra dağlarının adı Lazistan Dağları olduğu gözleniyor. BU daha önce çok bilmediğimiz bir isimlendirme idi.

ATİNA KAZASI

Atina şu an Rize iline bağlı Pazar ilçesi. İlçesin eski adını hiç duymayanların Yunanistan’ın Atina şehrini çağrıştırdığını düşüneceklerdir. Günümüzde ve belgede adı geçen dönemde Yunanistan’ın Atina şehri ile hiçbir ilgisi yoktur fakat daha geriye gittiğimizde ismin içinde yaşayanların ilgisi olmasa da M.Ö. dönemlerde Atina ismi ile ilişkili olduğunu düşünmek hata olmaz. Zira bu bölgeler daha önceleri Pontos/Pontus, Bizans vb. antik devletlerinin varlığı bilinen bir şey ve bu isim buradan gelmiş olması çok doğal.

ARDEŞEN VE ÇAMLIHEMŞİN İLÇESİ
Harita üzerinde Ardeşen ilçesi yer almıyor. Bu çok doğal çünkü Art̆aşeni yani günümüz adı ile Ardeşen 1953 yılında Pazar ilçesinden ayrılarak ilçe olmuştur.[3]
Yine harita üzerinde adı olmayan Vija ilçesi günümüz adı ile Çamlıhemşin ise yine 1960’yılında Pazar ilçesinden ayrılarak ilçe olmuştur.[4]

BATUM, ARDAHAN VE KARS
Haritada Ardahan ve Kars illeri o dönemde Sovyetler Birliği sınırları içinde yer alıyor. Yine Batum SSCB sınırları içinde yer alıyor. Bilindiği üzere 15.yy’dan sonra yaklaşık 500 yıl Osmanlı egemenliğinde kalan Batum, Balkan savaşında (93 harbi) Rusların eline geçti.

FIRTINA DERESİ VE ÇOĞUR NEHRİ
Haritada Fırtına deresi ilgili bir bilgi göremesem de Çoruh nehri ile ilgili bilgi yer almaktadır. Çoruh aynı zamanda bir bölge adı. Lazcada Ç̌oroxi denmektedir fakat haritaya geçirilirken Lazcada bulunan Ç̌ harfi Osmanlıca harflerinde olmamasından dolayı Ç çeklinde yazılmış, Lazcada var olan X harfi, Türkçede olmamasına rağmen Arapçadaki خ harfi ile Lazcadaki telaffuzu gibi yazılmış olması dikkat çekici.

HOPA İLÇESİ
Günümüzde Artvin iline bağlı haritadaki tarih itibari ile sınıra en yakın ilçe, günümüzde ise Gürcistan sınırına en yakın 2. İlçesi olan Hopa o dönemde haritadaki yerini aldı.  Hopa Lazcada Xop̌e şeklinde söylenir. Haritada Lazcanın X harfi Arapça karşılığı olan خ harfi Osmanlıca alfabesinde yer aldığı için ses aynen yazıldı fakat Osmanlıcada P̌ fonemleri olmadığı/yazılamadığı için p̌ yerine P harfi ile yazılmış. O denelerde henüz yer isimleri değiştirilmediği için toplumun hafızası olan yer isimleri aynen halkın kullandığı, Lazcada söylendiği gibi yazılmış olduğu dikkatlerden kaçmıyor fakat Osmanlı’nın son dönemlerinde başlayan yer isimlerinin değiştirilme politikası, cumhuriyetin ilanından sonra hız kazanmış, haritada yer alan isimler dahil bölgenin tüm yer isimleri bir bir değiştirilmiştir. Fakat bu politika Lazlar ve bu bölgede yaşayan halklar günümüzde bile köy ve şehir isimlerinin orijinallerinin kullanmakta, değiştirilen yer isimlerini tercih etmemektedir.
Günümüzde haritada yer alan isimler kullanılmaktadır.  Yer isimlerini değiştirmek bu haritada olduğu gibi var olan, kullanılan ve toplum tarafından hafızasında olan şeyleri sileceğini unutmamak lazım. Yer isimleri tıpkı bu haritada olduğu gibi kalmalıydı. Değiştirilmemeliydi. Günümüzde ise bu hatadan dönülüp eski isimler tekrar iade edilmelidir. İnsanların geçmişlerini bilme hakkı vardır.

Osmanlı arşivleri Laz dili ve kültürü, bölge halkları ve birçok alanda bizlere bilgi vermektedir. Zaten bildiğimiz sözlü tarihi yazılı halini görmemizi sağlayan önemli eserlerdir.
Sözlü tarih ile örtüşmeyen içerikler teyide muhtaçtır. Her Osmanlı eserini herkesin okuyamadığı, hele Lazca bilmeyen insanların Laz yerleşim yerleri analizini yapması Osmanlıca ve Laz fonemi açısından doğru olmaz.


 

[1] http://www.kars.gov.tr/tarih

[2] Lazistan tarihi: https://lazca.org/lazlar-tarihi/134-lazia-themasi-ve-osmanli-devletinde-lazistan-sancagi.html

[3] https://lazca.org/ardesen/180-ardesenin-tarihi.html

[4] http://www.camlihemsin.bel.tr/sayfa/camlihemsin-hakkinda/94




Emojiye tıkla sayfaya duygunu bırak
0

Daha kolay yorum yazabilmek için ücretsiz üye ol Üye Olmak İçin Tılka


Adınız Soyadınız: